Prof. Dr. Tamer Erel ile Yaşam Evreleri Boyunca Kadın Sağlığı

Kadın sağlığını yalnızca yaş üzerinden tanımlamak yeterli değil. Bedenin verdiği sinyaller, yaşamın farklı dönemlerinde değişen ihtiyaçlar ve bu süreçlere nasıl yaklaştığımız, sağlığın gerçek belirleyicisi haline geliyor. Prof. Dr. Tamer Erel ile ergenlikten menopoza uzanan bu yolculuğu, doğru bilinen yanlışları ve kadın sağlığının geleceğini konuştuk.

Kadın sağlığını yaşam evreleri boyunca ele almak neden önemli? Ergenlikten menopoza kadar değişen süreçler sağlık yaklaşımını nasıl etkilemeli?

Kadın sağlığını salt yaşam evreleri olarak yıllar temelinde ele almak doğru bir yaklaşım olmaz. Burada yıllardan daha önemli olan, kadın sağlığında bazı önemli belirtileri referans noktası olarak almak ve bu referans noktasına göre sayısal olarak 1, 2, 5, 10 yıl önce veya sonra şeklinde değerlendirme yapmaktır. Bu sayede bir kadının sağlığının risk profilini belirlemek ve buna göre tedavi ya da koruyucu önlemler almak çok akılcı görünmektedir. Örneğin bir kadın için ilk adet görme veya son adet görme zamanı önemli bir referans noktasıdır. Bu referans noktası temel alınarak kadın sağlığında görülebilecek ve sağlığı ilgilendiren olayların risk ve fayda hesaplaması yapılarak yıllar öncesinde proaktif önlemler almak, günümüzdeki sağlık politikalarının temelini oluşturmaktadır.
Ergenlikten menopoza kadar geçen süre içinde ilk adet ile birlikte ve sonrasındaki 5-6 sene, üreme hormonlarının artık düzenli şekilde çalıştığı olgunlaşma sürecine geçiş dönemidir. İlk adetten 5-6 yıl sonra artık ergenlik biter, adet düzeni oturur, üreme dönemine hazırlıklar tamamlanır ve üremeye hazır dönem başlar. Bu dönemde gebelik, doğum ve süt verme, kadın sağlığı açısından en önemli fonksiyonları içerir. Bu dönem yaklaşık 15-20 yıl sürdükten sonra, yavaş yavaş üreme ve hormonal fonksiyonların azaldığı menopoz öncesi bir döneme girilir; bu döneme perimenopoz denir. Aslında bu dönem bir bakıma ergenlik dönemine benzer. Daha sonra son adet ile birlikte menopoz dönemine girilir. Menopoz dönemi de yaklaşık 15-20 sene kadar sürdükten sonra yaşlılık dönemi başlar. Bu dönemleri salt sayısal yaş yılı olarak vermek doğru değildir. Çünkü kadınların kişisel farklarını göz ardı etmiş oluruz. Bu dönemler her kadın için farklıdır. Her bireyin genetik yapısı, epigenetik işleyişi ve onu etkileyen özellikle beslenmesi, zararlı maddelere maruz kalması, stresi, egzersizi ya da diğer çevresel faktörler bu dönemleri etkileyebilir.

20’li ve 30’lu yaşlarda kadın sağlığını korumak için “keşke herkes bilseydi” dediğiniz 2-3 temel alışkanlık ne olurdu?

Bunlardan birincisi cinsel sağlığın güvenli ve bilinçli şekilde ele alınmasıdır. Bireylerin kendi yaşam planlarına uygun zamanda gebelik ve doğum kararı verebilmeleri, hem kendi sağlıkları hem de doğacak bebeklerin sağlığı açısından büyük önem taşır. Bununla birlikte, cinsel yolla bulaşan hastalıklara karşı korunma konusunda farkındalığın artırılması da kadın sağlığının korunmasında kritik bir rol oynar. Bu konularda gençlerin doğru bilgiye erişmesi ve bilinçlenmesi oldukça önemlidir.
İkinci önemli konu egzersiz ve spor yapmaktır. Gerçekten kadın sağlığı için o kadar önemli ki. Düzenli spor yapma alışkanlığı olan kadınlarda, adet düzensizlikleri başta olmak üzere pek çok kadın sağlığını ilgilendiren hastalıklar daha az görülür; örneğin polikistik over sendromu, endometriozis, premenstrüel sendrom gibi. Dahası, kas kütlesi optimum düzeyde olan ve bunu koruyan kadınlarda diyabet, obezite ve kardiyometabolik sendrom gelişme olasılığı, özellikle menopoz sonrasında daha az olmaktadır.
Düzenli egzersiz, kadın sağlığını etkileyen pek çok durumun önlenmesinde ve yönetilmesinde önemli bir rol oynar. Özellikle pelvik taban kaslarını güçlendiren egzersizler, ilerleyen dönemlerde karşılaşılabilecek bazı sağlık sorunlarının önüne geçilmesine katkı sağlar. Bu nedenle genç yaşlardan itibaren bu konuda farkındalık kazanmak oldukça değerlidir. Bunun yanında sigara ve yüksek şekerli gıdalardan uzak durulması da genel sağlık açısından büyük önem taşır.
Egzersiz, sağlıklı beslenme, iyi yaşam ile ilgili farkındalık kazanmak için Sağlıklı Yaşa Programı’nı takip edebilirsiniz.

Menopoz hala çoğu kadın için belirsizlik ve kaygıya yol açıyor. Bu süreci daha bilinçli geçirmek için hangi yanlış algıları kırmak gerekiyor?

Menopoz artık katlanılması gereken bir olay değildir. Eğer sessiz kalır, farkındalık geliştirmez ve bilgi edinmezsek, 50-60 yaşları arasında çıkabilecek kronik sağlık problemlerine karşı önlem alamayız. Sonrasında başta obezite, diyabet, aterosklerotik kalp hastalığı, osteoporoz, kas kaybı ve eklem ağrıları gibi hayat kalitesini bozan pek çok sağlık problemiyle karşı karşıya kalabiliriz. Bunlar bir kadının aile hayatını etkilediği gibi iş hayatını da olumsuz yönde etkileyebilir.
Eskiden menopoz döneminde sıklıkla görülen ateş basması ve terleme şikayetleri için bir önlem alınmazdı. Geçmesi için sabırla beklenirdi. Ateş basması ve terlemenin önemi bilinmezdi. Halbuki artık bu belirtilerin aslında beyinde hipotalamusta sessiz bir inflamasyondan kaynaklandığını biliyoruz. Dahası, bir kadında ateş basması ve terleme ne kadar sık ve şiddetli ise kalp hastalıkları, bilişsel fonksiyonlardaki bozulma ve osteoporozun o kadar şiddetli olacağını biliyoruz. Bu nedenle bedenimize kulak verip onu iyi dinlememiz gerekir. Yorumlayamadığımız ve şimdiye kadar görmediğimiz belirtileri doktorumuza danışmalıyız. Ufak bir belirti bile çok önemli olabilir. Bu dönemi bazı yaklaşımlarla uygun şekilde geçirirsek, 50-60 yaş aralığında çıkabilecek kronik sağlık sorunlarını da önlemiş oluruz.
Bu nedenle menopoz dönemi, sağlık açısından kader olarak algılanıp oturup beklemek yerine, proaktif olarak önlem alınması ve sorunların çözülmesi gereken bir dönemdir. En önemli önlem yaşam biçimimizi düzenlemektir: sağlıklı beslenme, iyi bir uyku, zararlı alışkanlıklardan uzak durmak ve düzenli egzersiz. Sonrasında bazı hormonal tedavilerle birlikte vitamin ve mineraller de önemli rol oynamaktadır.

Modern hayatın temposu kadın bedenini nasıl etkiliyor? Özellikle şehir yaşamında hangi riskler artıyor? (stres, uyku, beslenme, hormon dengesi gibi)

Yorgunluk, dengeli beslenmeme, egzersiz yapmama ve kalitesiz uyku, kadın bedenine yenilenmesi için fırsat vermez. Yenilenemeyen hücreler, dokular ve organlar sessiz inflamasyonun kaynağı olur. İnflamasyon yaşlanmanın en önemli faktörlerinden biridir.

Kadın sağlığıyla ilgili en sık karşılaştığınız yanlış inanışlar neler? Bu yanlışlar kadınların sağlığını nasıl etkiliyor?

Birçok inanış var. Ama en önemlisi kolektif yanlış bilinçtir. Buna ben sağlıkta moda diyorum. Bu durum sağlık ekonomisi tarafından yönlendiriliyor. Yönlendirme işi de maalesef sosyal medya ve buradaki kolektiviteye katılanlar tarafından yapılıyor. Burada aslında azınlık olan etkileyiciler sağlıkla ilgili bir fikir ortaya atıyor. Bu fikrin ne kadar bilimsel olduğu önemli değil; önemli olan dikkat çekici olması. İnsanlar bu fikre inanmadıkları zaman toplumdan dışlandıklarını zannediyorlar. Bazen inanmasalar bile sessiz kalabiliyorlar.
Bu fikirler birkaç kaynaktan ne kadar fazla sayıda tekrar edilirse, çoğunluk tarafından doğruymuş gibi algılanıyor. Eğer bu fikre katılmazlarsa toplum tarafından ayıplanacaklarını veya kabul edilmeyeceklerini, değer görmeyeceklerini düşünüyorlar. Gerçekten de beyinde amigdala denen merkez, çoğunluğun fikrine katılmadığımızda bize acı çektiriyor. Bu nedenle sağlık alanında moda ama bilimsel olmayan fikirler kabul görüyor.
Tabloyu değiştirmek için verilerin bilimsel olup olmadığını değerlendirebilmeliyiz. Buna bilimsel okuryazarlık deniyor ve aslında oldukça basit. Kanıt düzeyi yüksek çalışmaların dışında kalan tüm bilgilerimizi gözden geçirmeliyiz. Randomize, plasebo kontrollü, çift kör çalışmalar ile elde edilen verilere inanmalıyız. Randomize derken rastlantısal olarak seçilmiş denek grubunu kastediyoruz. Plasebo kontrollü derken bir grup insana verilen ilacın karşılaştırılması için diğer gruba ilaç gibi görünen ama etkisiz bir madde verilmesini kastediyoruz. Çift kör demek ise hem ilacı ya da plaseboyu alan kişinin hem de uygulayan kişinin hangisini aldığını ya da verdiğini bilmemesi demektir. İşte bu tür veriler olduğunda, kanıtlar üzerinden konuşulur ve yanlışlıklar önlenir.

Check-up ve düzenli kontroller konusunda en kritik eşikler neler? Hangi yaşta hangi kontroller ihmal edilmemeli?

Her hastalığın görülme sıklığı toplumdan topluma farklılık gösterir. Bazı hastalıklar ise belli yaşlarda ve cinsiyetlerde daha sık görülür. Bu nedenle hastalıkların laboratuvar veya radyolojik birtakım yöntemler ile taranması için toplumdan topluma değişebilen; yaşa ve cinsiyete göre farklılaşan tarama zamanları vardır. Tabii ki bir de hastalığın sağlığı etkileme düzeyi çok önemli. Örneğin genç yaşlarda cinsel yolla bulaşan hastalıklar çok yaygın. Buna bağlı olarak rahim ağzı kanseri görülme sıklığı da yüksek. 40-50 yaş arasında ise meme kanserinde artış hızı fazladır. Menopoz sonrasında rahim kanseri riski artarken, hemen ardından yumurtalık kanseri riski de göz ardı edilmemelidir. Bu nedenle özellikle jinekolojik kontroller düzenli olarak yapılmalıdır. Her yıl gerekli tarama testleri uygulanmalıdır.

Kadın sağlığının geleceğinde sizi en çok heyecanlandıran gelişmeler neler?

Yapay zekanın yaşamımızın her alanına girmesi gibi, sağlık alanına entegrasyonu da birçok işi kolaylaştırmakta ve hızlandırmaktadır. Ayrıca giyilebilir sensörlerle veri toplanması bilimsel ölçülebilirliği artırmakta, bu verilerin yapay zeka ile yorumlanması ise süreci hızlandırmaktadır. Ben bu gelişmeleri çok önemsiyorum.
Hücre biyolojisinin anlaşılması ve epigenetik gelişmelerin, rejeneratif tıpta önemli gelişmelere imza atacağını düşünüyorum. Çok yakın gelecekte cerrahi girişimlerin önemli ölçüde azalacağını öngörüyorum. Ayrıca kişiye özel ve cinsiyet farklılığını önceleyen bir tıbbi yaklaşımın gelişeceği açık. Örneğin kadın kardiyolojisi, nefrolojisi, hepatolojisi, ortopedisi veya nörolojisi gibi cinsiyete özgü branşlaşmaların ortaya çıkması kaçınılmaz.

Tüm bu sohbetin ardından, her yaştan kadına vermek istediğiniz en önemli mesaj ne olurdu?

Kendi biyolojinizi iyi tanıyın. Kendinizi iyi tanıyın. Her belirti veya bulgu, vücudunuzun size söylemek istediği bir mesajdır. Algınız açık olsun. Hiçbir zaman ve koşulda inanç ve ümidinizi kaybetmeyin. Kendinize düşünmek, yalnız kalmak ve kendinizi dinlemek için zaman ayırın.

Son olarak, sizin kendi yaşamınızda sağlıklı kalmak için vazgeçilmez rutininiz nedir?

Meraklı olmak ve çalışmak. Tabii ki düzenli bir yaşam sürmek; egzersize, eğlenceye ve yalnız kalmaya da zaman ayırmak.

Bu içerik bilgilendirme amaçlıdır. Profesyonel tıbbi tavsiye, teşhis ve tedavinin yerini almaz veya olması amaçlanmamıştır. Bir sağlık sorununuz varsa veya böyle bir sorununuz olduğundan şüpheleniyorsanız, mutlaka doktorunuza danışmanız gerekmektedir.
Bu yazı Live To Bloom katkılarıyla hazırlanmıştır.